Obecność czebaczka amurskiego w stawach w Parku Dolinka Służewska jest wynikiem nielegalnego zarybienia tych akwenów, a także samodzielnego rozprzeniania się tego gatunku w terenie.

Nie jest to gatunek, który został celowo wprowadzony w Polsce. Do środowiska trafił jako „pasażer na gapę” w materiale zarybieniowym innych ryb karpiowatych przeznaczonych do utrzymania w stawach hodowlanych. Wciąż bywa tak rozprzestrzeniany – przez niedbalstwo, ograniczoną kontrolę tego jakie rzeczywiście ryby wprowadza się do stawu i czy na pewno wszystkie osobniki to te planowane. Bywa też, również nielegalnie, wykorzystywany jako żywa przynęta w wędkarstwie. 

Czebaczek amurski jest inwazyjnym gatunkiem obcym w Polsce, ponieważ:

• nie jest gatunkiem rodzimym, czyli naturalnie występującym w środowisku przyrodniczym w Polsce;
• jego występowanie w krajowych wodach jest wynikiem ingerencji człowieka, a konkretniej wynika z nielegalnych zarybień tym gatunkiem – zarówno celowych, jak i przypadkowych;
• jego obecność nie jest neutralna dla zajmowanych stanowisk, stwarza on zagrożenie dla rodzimej przyrody (m.in. innych ryb karpiowatych) oraz powiązanych usług ekosystemowych, w szczególności akwakultury.

Inwazyjne gatunki obce (IGO) to gatunki lub niższe taksony, które zostały wprowadzone przez człowieka poza swoim naturalnym zasięgiem, gdzie stwarzają zagrożenie dla lokalnej różnorodności biologicznej i powiązanych usług ekosystemowych. Są uważane za drugi najważniejszy czynnik, przez który człowiek zagraża światowej bioróżnorodności, zaraz po bezpośrednim niszczeniu siedlisk (np. betonoza, nieprzemyślana regulacja rzek). Tylko po 1500 roku za pośrednictwem inwazyjnych gatunków obcych człowiek przyczynił się do wymarcia około 60% spośród wymarłych gatunków. 

Czebaczek amurski nie występuje naturalnie w środowisku przyrodniczym w Polsce. Został do niego wprowadzony w wyniku nieodpowiedzialnych działań człowieka. Dlatego czebaczek amurski jest w Polsce gatunkiem obcym, tzn. jego obecność w polskich wodach jest całkowicie efektem ingerencji człowieka. Niestety, czebaczek amurski próbując odnaleźć się w obcym sobie świecie lub po prostu w nim przeżyć, stwarza zagrożenie dla rodzimej przyrody i zajmowanych przez niego ekosystemów. Dlatego też jest on inwazyjnym gatunkiem obcym. 

Więcej o problematyce gatunków obcych, w tym o obowiązujących definicjach i zakresie ich stosowania, przeczytasz w artykule Gatunek obcy nie taki obcy. 

Obecność czebaczka amurskiego wpływa niekorzystnie na populacje ryb, płazów i bezkręgowców wodnych, prowadząc do zamierania całych ekosystemów wodnych. Nie stanowi bezpośredniego zagrożenia dla zdrowia człowieka. 

Jest gatunkiem bardzo plastycznym, łatwo odnajdującym się w różnorodnych ekosystemach, w tym tych znacznie przekształconych przez człowieka. Niepożądany wpływ gatunku przejawia się poprzez konkurencję polegającą głównie na uszczuplaniu bazy pokarmowej rodzimych gatunków ryb. Oprócz samego zajmowania rodzimych ekosystemów, czebaczek amurski jest wektorem pasożytniczego Angullicoloides crassus, pasożyta pęcherza pławnego, dziesiątkującego stada węgorza europejskiego oraz międzykomórkowego pasożytniczego pierwotniaka, Sphaerothecum destruens, odpowiadającego za nekrozę tkanek miękkich głównie u ryb karpiowatych. Ten ostatni może być przenoszony do sąsiednich akwenów za pośrednictwem ptaków korzystających z różnych wód. 

W stawach w Parku Dolinka Służewska czebaczek amurski stanowi zagrożenie na dwa sposoby:

• ZAGROŻENIE DLA PŁAZÓW wynika z drapieżnictwa czebaczka amurskiego na skrzeku, kijankach i larwach płazów wykorzystujących zbiorniki wodne w parkach miejskich do rozrodu. 
• ZAGROŻENIE DLA RYB wynika z tego, że czebaczek amurski jest wektorem groźnych pasożytów, jak Sphaerothecum destruens, odpowiadającego za nekrozę tkanek miękkich głównie u ryb karpiowatych. Oznacza to zwiększenie podatności na choroby ryb współwystępujących z czebaczkiem amurskim w danym akwenie i stopniowe ich wymieranie. 
  Tutaj warto podkreślić, że istnieje szansa na przenoszenie tego pasożyta do innych wód za pośrednictwem ptaków korzystających z różnych akwenów na terenie Warszawy. Oznacza to, że wpływ obecności czebaczka amurskiego w stawach w Parku Dolinka Służewska nie ogranicza się wyłącznie do obszaru parku. 

Dla zdrowia człowieka czebaczek amurski nie stanowi bezpośredniego zagrożenia. Dotyczy to także przenoszonych przez ten gatunek pasożytów.

Obecność żółwia ozdobnego w Parku Dolinka Służewska jest wynikiem jego uwolnienia (porzucenia) przez nieodpowiedzialnego opiekuna, który utrzymywał go w roli zwierzęcia ozdobnego w akwarium lub oczku wodnym.

Żółw ozdobny Trachemys scripta pochodzi z Ameryki Północnej, gdzie naturalnie występuje w różnorodnych zbiornikach i ciekach wodnych, w tym obszarach bagiennych. Jest gatunkiem cenionym w akwarystyce na całym świecie, co zawdzięcza swojemu ubarwieniu. Jeszcze kilka lat temu był to także najbardziej popularny gatunek żółwia w Polsce (obecnie jego przetrzymywanie czy wprowadzanie do obrotu podlegają zakazom z ustawy o gatunkach obcych). Na krajowym rynku zoologicznym stwierdzono występowanie trzech podgatunków żółwia ozdobnego: żółwia czerwonolicego, żółwia żółtolicego oraz żółwia żółtobrzuchego. 

Niestety, z uwagi na powszechne dokonywanie zakupu zwierząt ozdobnych bez przygotowania merytorycznego opiekuna oraz niezważanie na ich potrzeby, dochodzi do ich uwolnień do środowiska. Porzucenia te, usprawiedliwiane przez nieodpowiedzialnych opiekunów nazywaniem „wypuszczaniem na wolność” lub „darowaniem drugiego życia” wynikają najczęściej ze znudzenia się zwierzęciem, osiągnięciem dużych rozmiarów lub okaleczaniem innych zwierząt, które nigdy nie powinny być utrzymywane razem w akwarium. 

Żółw ozdobny jest inwazyjnym gatunkiem obcym w Polsce, ponieważ:

• nie jest gatunkiem rodzimym, czyli naturalnie występującym w środowisku przyrodniczym w Polsce;
• jego występowanie w krajowych wodach jest wynikiem ingerencji człowieka (!), a konkretnie uwolnień (porzuceń) dokonanych przez nieodpowiedzialnych opiekunów;
• jego obecność nie jest neutralna dla zajmowanych stanowisk, za jego pośrednictwem człowiek stwarza zagrożenie dla rodzimej przyrody (m.in. płazów, ryb i bezkręgowców wodnych, żółwia błotnego).

Inwazyjne gatunki obce (IGO) to gatunki lub niższe taksony, które zostały wprowadzone przez człowieka poza ich naturalnym zasięgiem, gdzie za ich pośrednictwem człowiek stwarza zagrożenie dla lokalnej różnorodności biologicznej i powiązanych usług ekosystemowych. Są uważane za drugi najważniejszy czynnik, przez który człowiek zagraża światowej bioróżnorodności, zaraz po bezpośrednim niszczeniu siedlisk (np. betonoza, nieprzemyślana regulacja rzek). Tylko po 1500 roku za pośrednictwem inwazyjnych gatunków obcych człowiek przyczynił się do wymarcia około 60% spośród wymarłych gatunków. 

Żółw ozdobny nie występuje naturalnie w środowisku przyrodniczym w Polsce. Został do niego wprowadzony przez nieodpowiedzialnych opiekunów, którzy zdecydowali się porzucić swoje zwierzęta ozdobne utrzymywane dotąd w akwariach. Dlatego żółw ozdobny jest w Polsce gatunkiem obcym, tzn. jego obecność w polskich wodach jest całkowicie efektem ingerencji człowieka. Niestety, żółw ozdobny próbując odnaleźć się w obcym sobie świecie lub po prostu w nim przeżyć, stwarza zagrożenie dla rodzimej przyrody i zajmowanych przez nie ekosystemów. Dlatego też jest on inwazyjnym gatunkiem obcym. 

Więcej o problematyce gatunków obcych, w tym o obowiązujących definicjach i zakresie ich stosowania, przeczytasz w artykule Gatunek obcy nie taki obcy. 

Obecność żółwia ozdobnego w środowisku wpływa niekorzystnie na populacje płazów, ryb i bezkręgowców wodnych, prowadząc do zamierania ekosystemów wodnych, a w niektórych przypadkach może także konkurować o stanowiska z żółwiem błotnym, który jest jedynym żółwiem rodzimym dla środowiska przyrodniczego Polski. Nie stanowi bezpośredniego zagrożenia dla zdrowia człowieka. 

Odłów czebaczka amurskiego i żółwia ozdobnego wynika z działalności polegającej na ochronie przyrody, a mianowicie minimalizowaniu zagrożenia jakie stworzył człowiek wprowadzając do środowiska inwazyjny gatunek obcy. 

Z uwagi na zagrożenie spowodowane występowaniem czebaczka amurskiego w wodach krajowych i europejskich, podjęto decyzję o zaklasyfikowaniu tego gatunku jako inwazyjny gatunek obcy stwarzający zagrożenie dla Unii, czyli taki, wobec którego podejmowane są skoordynowane działania na szczeblu unijnym, a celem tych działań jest ograniczenie dalszego rozprzestrzeniania się tego gatunku w środowisku przyrodniczym. Osiągane jest to głównie poprzez działania zaradcze polegające na kontroli, izolacji i eliminacji, które realizowane są głównie poprzez odłowy ryb. 

Działania te realizowane są na podstawie przepisów ustawy o gatunkach obcych, a także rozporządzenia nr 1143/2014. 

Więcej o przepisach prawnych dotyczących gatunków obcych, w tym o obowiązujących definicjach i zakresie ich stosowania, przeczytasz w artykule Gatunek obcy nie taki obcy, w części Gatunki obce w przepisach prawnych. 

Ryby będą odławiane poprzez metodę kombinowaną będącą efektem połączenia aktywnego odłowu ręką oraz przy pomocy podbieraka, a także przy zastosowaniu specjalistycznych pułapek. 

Odłów ryb będzie realizowany głównie poprzez wykorzystanie specjalistycznych pułapek, a także aktywny odłów ręką oraz przy pomocy podbieraka.
Stosowanie pułapek ponadto jest objęte nadzorem herpetologicznym i jest realizowane w oparciu o ważne zezwolenie Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Warszawie. 

Wszelkie prace są realizowane zgodnie z Kompendium zwalczania inwazyjnych gatunków obcych raków wydanym przez Generalną Dyrekcję Ochrony Środowiska, a także w oparciu o najlepszą wiedzę naukową i doświadczenia w prowadzeniu działań zaradczych wobec IGO.

Żółwie ozdobne będą odławiane poprzez aktywny odłów ręką oraz przy pomocy podbieraka, a także przy zastosowaniu specjalistycznych pułapek plażowiskowych. 

Odłów żółwia ozdobnego będzie realizowany poprzez aktywny odłów ręką oraz przy pomocy podbieraka, a także przy zastosowaniu specjalistycznych pułapek plażowiskowych. Obie rekomendowane metody mają charakter selektywny – odławiane są konkretnie upatrzone żółwie, ich stosowanie jest bezpieczne dla odławianych zwierząt i nie wiąże się z chwytaniem innych gatunków – np. ryb czy ptaków.  

Wszelkie prace są realizowane zgodnie z Kompendium zwalczania inwazyjnych gatunków obcych żółwi wydanym przez Generalną Dyrekcję Ochrony Środowiska. 

Odłowy są realizowane przez doświadczony zespół kierowany przez Dr inż. Rafała Maciaszka (Łowca Obcych). Wszystkie osoby wchodzące w skład zespołu prowadzącego odłowy zostały przeszkolone i posiadają doświadczenie w realizacji działań zaradczych wobec inwazyjnych gatunków obcych. Zespół składa się wyłącznie z przyrodników i przedstawicieli świata nauki. 

Kompetencje kierownika zespołu prowadzącego odłowu można zweryfikować na stronie O mnie. Wybrane informacje dotyczące doświadczenie kierownika zaprezentowano poniżej:

• Adiunkt, pracownik naukowo-dydaktyczny Katedry Genetyki i Ochrony Zwierząt w Instytucie Nauk o Zwierzętach SGGW w Warszawie. W swojej pracy zajmuje się głównie tematyką inwazyjnych gatunków obcych. Współautor publikacji naukowych dotyczących inwazyjnych gatunków obcych;
• Ukończone studia inżynierskie i magisterskie na kierunku Hodowla i Ochrona Zwierząt Towarzyszących i Dzikich (specjalizacja zwierzęta dzikie) na Wydziale Nauk o Zwierzętach SGGW w Warszawie, a także studia doktoranckie na kierunku „Hodowla zwierząt” w Instytucie Nauk o Zwierzętach SGGW w Warszawie, 
• Posiadane ważne zezwolenie Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska nr DZP-WG.672.78.2022.EP na czynności zakazane w stosunku do inwazyjnych gatunków obcych stwarzających zagrożenie dla Unii oraz inwazyjnych gatunków obcych stwarzających zagrożenie dla Polski, na potrzeby ich przetrzymywania i wykorzystania w celu przeprowadzenia działań zaradczych i komercyjnego wykorzystania w ramach działań zaradczych oraz na czynności, w tym m.in. przetrzymywanie, przemieszczanie i transport, wykorzystywanie, wymiana w celu prowadzenia badań naukowych. Zezwolenie obejmuje 50 gatunków zwierząt i roślin należących do IGO, w tym m.in.: czebaczka amurskiego, raka luizjańskiego, raka marmurkowego, raka pręgowatego i żółwia ozdobnego;
• Posiadane ważne zezwolenie Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Warszawie nr WPN-I.6401.367.2026.MA na czynności podlegające zakazom w stosunku do gatunków objętych ochroną. Zezwolenie to jest uzyskiwane na potrzeby wykorzystywania pułapek, które nie są metodą selektywną i mogą w nie łapać się także gatunki zwierząt chronionych. Zgodnie z warunkami zezwolenia – będą one niezwłocznie uwalniane bez zmiany lokalizacji. 
• Ukończone szkolenie z dobrostanu ryb organizowane przez Instytut Rybactwa Śródlądowego w Olsztynie; 

Z uwagi na występowanie na terenie Parku Dolinka Służewska gatunków chronionych, w szczególności płazów, realizacja działań objęta jest nadzorem przyrodniczym prowadzonym przez zespół herpetologów z Instytutu Nauk o Zwierzętach SGGW w Warszawie. 
Zespół tworzą osoby specjalizujące się w herpetofaunie i mające doświadczenie w prowadzeniu nadzoru herpetologicznego.

Działania realizowane są w oparciu o ważne zezwolenie Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Warszawie nr WPN-I.6401.367.2026 na czynności podlegające zakazom (umyślne chwytanie) w stosunku do gatunków objętych ochroną (m.in. płazy).
Takie zezwolenie jest obowiązkowe w przypadku stosowania nieselektywnych metod odłowu – w pułapki mogą złapać się przecież nie tylko inwazyjne ryby czy raki, lecz także objęte ochroną płazy. W przypadku schwytania, gatunki objęte ochroną gatunkową są niezwłocznie uwalniane. 

Odłowione ryby zostaną przekazane jako pokarm dla zwierząt żywiących się rybami, znajdujących się pod opieką ogrodów zoologicznych, ośrodków rehabilitacji zwierząt lub azyli dla zwierząt (np. bocianów, wydr). 

Jest to autorskie rozwiązanie promowane w ramach inicjatywy Łowca Obcych. Polega ono na zestawieniu dwóch problemów w ochronie przyrody tak by stanowiły dla siebie wzajemne rozwiązania. Inwazyjne gatunki obce ryb są wykorzystywane tu w roli pokarmu dla żywiących się rybami zwierząt znajdujących się pod opieką ogrodów zoologicznych, ośrodków rehabilitacji zwierząt lub azyli dla zwierząt (np. bocianów, wydr, żółwi wodnolądowych). Ryby przekazywane są do takich ośrodków już martwe i zamrożone. 

Wykorzystanie ryb w ten sposób pomaga w realizacji celów ochrony przyrody. Na przykład, wspierane ośrodki rehabilitacji zwierząt i azyle dla zwierząt mogą przeznaczyć część budżetu planowanego na zakup pokarmu np. na dodatkowe wyjazdy do zwierząt lub też na poprawę ich warunków bytowania. 

Odłowiony żółw został przekazany do specjalistycznego azylu dla zwierząt prowadzonego przez Fundację Oceanika (Chrusty, gmina Zagnańsk), gdzie spędzi resztę swojego życia. Informacje o azylu można znaleźć tutaj. 

Informacje na temat prowadzonych działań można uzyskać bezpośrednio u kierownika zespołu prowadzącego odłowy, a także w Zarządzie Zieleni m. st. Warszawy. 

Wykonawca działań zaradczych: Rafał Maciaszek, rafal.maciaszek@lowcaobcych.pl, tel. 798 763 792
Zarząd Zieleni m. st. Warszawy: kontakt@zzw.waw.pl

W ramach realizowanych działań przewidzieliśmy ponadto organizację spotkań i warsztatów edukacyjnych, a także przygotowaliśmy materiały edukacyjne dostępne w dalszej części materiału.